Dersim Tarihi

      Dersim-(Tunceli) tarihçesi hakkında yapılan araştırmaların en genişi 1968-1970 yıllarında Çemişgezek ilçesi yakınında bulunan Pulur Höyüğü’nde yapılan kazılardır. MÖ. 5000-3000 yıllarına ait kültür katmanlarında tunç çağına ait bilgiler elde edilmiştir. Bu kazılarda kale görünümünde evlere, evlerin içinde çeşitli bölümlere, ocak, dibek ve öğütme taşlarına çeşitli hayvan resimlerinin yapıldığı kabartmalara, tunç iğne ve tunç kazma gibi madeni eşyalara rastlanmıştır. Çemişgezek İlçesi’ne bağlı Lalusagi Köyü yakınında bulunan Yeniköy Höyüğü’nde 1972 yılında yapılan kazılarda da Pulur Höyüğü’ndeki buluntulara benzeyen Tunç Çağı buluntularına rastlanmıştır. Yapılan bu kazılar Tunceli yöresinde insan yaşantısının MÖ. tarihlere dayandığını belirler.

       Tarihte ilk Anadolu Birliğini kuran Hitit'ler I.Ö 1300 yıllarında Dersim yöresine hakim oldular. Daha sonra MÖ. 900 yıllarında Harput, Palu ve Dersim Yöresinin Urartu’ların egemenliğine geçtiği anlaşılmıştır. Mazgirt Kalesi , Begin Kalesi ve Kalaköyü Kalesi'nin Urartulara ait olduğu anlaşılmıştır. MÖ. 7 yy'da Azerbaycan Yöresi'nde ortaya çıkan Medler MÖ. 600-550 yıllarında Dersim yöresini egemenliklerine geçirirler daha sonra Pers'lerin Medler'in merkezini ellerine geçirmeleri ile Dersim Yöresi de Perslerin egemenliğine geçti. Bu dönemde ülke Iran İmparatorluğu’na bağlanmıştır. Pers Ordusu'nun Makedonya Kralı İskender’in karsısında uğradığı yenilgiden sonra bölge Makedonya İmparatorluğuna bağlanmıştır. İskender’in bu bölgeye atadığı komutan Sabiktas'a karsı Pers soylularından Ariarates ayaklanarak bu bölgede Kapadokya Krallığı adı verilen bir krallık kurdu. ( MÖ. 332) İskender’in ölümünden sonra yerine geçen komutan Perdikes, Kapadokya’yı işgal ederek Dersim yöresini tekrar Makedonya Topraklarına kattı. (MÖ. 332) ancak, MÖ. 230 yıllarında Kapadokyalılar yöreye tekrar hakim oldular bu dönemde Anadolu'yu istila eden Roma İmparatorluğu MS. 20. yılda Dersim ve yöresini egemenliği altına alarak bölgeyi Roma’nın bir vilayeti haline getirdi. 395 yılında Roma Devleti'nin ikiye ayrılmasından sonra Dersim Yöresi Doğu Roma Devleti'nin (Bizanslıların) sınırları içinde kaldı. 

     Tüm Dogu Anadolu gibi Dersim Yöresi de Uzun süre İran’da bulunan Sasani Devleti ile Bizanslılar arasındaki savaşlara sahne oldu. 634 yılında Araplar Doğu ve Güney Doğu Anadolu üzerine seferler düzenlemeye başladılar. Dersim Yöresi 639 yılında Arapların egemenliğine geçti. 


      Bizanslılar, Araplarla savası göze almayınca Dersim , Erzincan ve Elazığ’la birlikte Araplara bağlı bir eyalet oldu. Arap yönetiminin kendi içindeki anlaşmazlıklardan yararlanan Bizans imparatoru XI. Jüstinianus 685 yılında Ermenilerle birlikte yöreyi egemenliği altına aldı. 699 yılında yöre Bizanslılardan geri alindi. 724-743 yıllarında Dersim Yöresi Hazarların saldırısına uğradı, bir müddet Hazarların denetiminde kaldı. Dersim yöresine gönderilen Mervan Bin Muhammed Arapların yöredeki egemenliğini güçlendirmeye çalıştı. daha sonra Abbasi Halifesi Harun Ür-Resit Hazarlar üzerine seferler düzenleyerek bunları yöreden uzaklaştırmaya çalıştı. Bu dönemde Bizanslılar yöreyi kısa süre eline geçirdilerse de tekrar Arap güçleri tarafından kovuldular. 850 yıllarından sonra Bizanslılarla Araplar arasındaki savaşlar 1071 yılına devam etti.

      Malazgirt Savası’ndan sonra Anadolu'nun çeşitli yöreleri Türker’in eline geçmeye başladı. Bu dönemde Bizanslilar’a karsı bağımsızlığını ilan eden Ermeni asilli Komutan Filaletos; Harput Tunceli Yöresini egemenliği altına aldı. Malazgirt Savası’ndan sonra yörede hanlık kurdu. Anadolu Selçuklu Devleti'yle Büyük Selçuklu Devleti arasındaki egemenlik savası da bu dönemde sürmekteydi. 1086 yılında Anadolu Selçuklu Devleti'nin yenilmesinden sonra Büyük Selçuklu Devleti Hükümdarı Melikşah döneminde Harput ve Dersim yöresine gönderilen Çubuk Bey yöreye hakim olan Filaletos'un egemenliğine son verdi. Böylece 1087 yılında Dersim Yöresi Türk egemenliği altına girdi.

     

Malazgirt Savası’ndan sonra Türk beylerinden Mengücek Ahmet Gazi Bey Erzincan, Divrigi Yöresi'ne hakim oldu. Mengücek Beyliği’ni kurarak Kemah'ı merkez yaptı ve Dersim Yöresine hakim oldu. Ayni dönemde yörenin Güney kısmına da Çubukogulları hakimdi. Diyarbakır’da bulunan Artukogullari da dersimyöresine hakim olmaya çalışıyordu. Çubukogullari’yla Artukogullari arasında süre gelen savaşlardan sonra 1115 yılında Dersim'nin güneyi Artukogulları'nın egemenliği altına girdi. 1163 yılında yöre Danişmendi Yagibasan'in eline geçti ve yöre halkının büyük bir kısmini Sivas'a sürgün etti. 

     Anadolu Selçuklu Sultani I. Aleâddin Keykubad döneminde Dersim yöresi bir çok savaşlara sahne oldu. 1228 yılında Çemişgezek yöresini eline geçiren Alâaddin Keykubad, Mengüçlerin Erzincan Yöresindeki koluna son vererek Dersimyöresini egemenliği altına aldı. 

      1243 yılında Anadolu Selçuklu devleti Moğollara yenilince Dersim Yöresi de Moğollara bağlandı. 1318 yılında Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılmasıyla Anadolu’da ortaya bir çok beylik çıktı. Bu dönemde Akkoyunlular DersimYöresini ele geçirdiler. Bir müddet sonra Erzincan Bey'i Mutahharten bu yörede egemenliğini sürdürdü. 1381 yılında Kadı Burhaneddin bağımsızlığını ilan ederek Dersim yöresine hakim oldu. 1387 yılında Anadolu’yu istila eden Timur, bu ara Dersim yöresini de işgal ederek geçici olarak yağmaladı. Timur'dan sonra yöre Türkmen olan Akkoyunlularin denetimine girdi, Akkoyunluları Uzun Hasan yönetiyordu. Yıldırım Beyazıt (1. Beyazıt) Erzincan’ı ele geçirdi ve Timur'la yapılan savaşta Dersim'nin Kuzey yöresi büyük zarar gördü.

       Fatih Sultan Mehmet'in 1473 Otlukbeli Savası’nda Akkoyunlular’ı mağlup etmesiyle Osmanlılar Tunceli yöresinde varlıklarını gösterdiler. 1502 yılında İran’da güçlü bir Saferi devleti hakimdi. Şiî olan bu devletin başında Sah İsmail bulunuyordu. Doğu Anadolu'ya hakim olmak isteyen Sah İsmail Erzincan Yöresine karargah kurdu. 1514 yılında yapılan Çaldıran Savasında Sah İsmail’i yenen Yavuz Sultan Selim, Dersim yöresinde Osmanlı egemenliğini güçlendirdi. Çaldıran Savası’nda Sah İsmail’in dağılan ordusu Doğu Anadolu'nun çeşitli yörelerine sığındı.

      Yavuz Sultan Selim döneminde Pir Hüseyin Bey Çemişgezek Beyliğine atandı. Daha sonra Çemişgezek’e giden Pir Hüseyin Bey yöreye hakim olan Nur Ali Halife'nin ordusunu yenerek Iran idaresine son verdi. Pir Hüseyin Bey 30 yıl yöreyi yönetti. Ölümünden sonra evlatları arasında geçimsizlikler oldu. Hepsi Kanuni Sultan Süleyman'a müracaat ederek Çemişgezek’in taksim edilmesini istediler. Beylik dört sancak ve on dört ziyamete taksim edildi: 

1-) Çemişgezek  
2-) Pertek 
3-) Sağman 
4-) Mazgirt

      Pir Hüseyin Bey'in oğullarından Muhammed bey Mazgirt, Rüstem Bey Pertek Sancağı’na, Keyhüsrev Bey Sağman Sancağı’na atandı. Daha sonra Çarsancak Sancağı’nın başına Merkis oğlu Bay Sungur getirildi. Bay Sungur döneminde yöre iyi yönetilmeyince Palu beylerinden Süleyman Bey'in yakin adamı olan Kulu Alp yöreye hakim oldu. 1700 yıllarında Mazgirt'ten Pülümür'e kadar olan topraklar Tunceli yöresine hakim olan Sürogulları, Pülümür civarında bulunan Sah Hüseyinogullari tarafından paylaşıldı.  Osmanlı İmparatorluğu’nun duraklama ve gerileme döneminde bu yöre merkezi denetimden yoksun olup beylikler halinde yönetiliyordu. Bu beyler Osmanlı padişahlarının çevresiyle ilişkili olup bunlardan destek görüyorlardı. Yörede gelişen aşiretlerle bu beylikler arasında arazi yüzünden zaman zaman çatışmalar oluyordu.

      Dersim 19 yy. başlarına kadar küçük bir yerleşim yeri idi. 1839 da Tanzimat’ın ilânından sonra Osmanlı Devleti tarafından yöreye el atılarak 1847 yılında sancak haline getirildi. Hozat merkez olmak üzere " Dersim Livası" adıyla Erzurum vilayetine bağlandı. Çemişgezek, Pertek ve Mazgirt Osmanlı döneminde Eyalet-i Diyarbakır’a bağlıydılar. 1847 yılından sonra Çarsancak, (Akpazar) Pülümür, Ovacık, Mazgirt kazaları Erzurum Vilayeti'nin Erzincan Sancağı’na bağlandı. 1879 yılında "Dersim" adıyla vilayet oldu. 1886 yılında Pülümür hariç il sancak olarak Mamuret-Ül aziz (Elazığ) vilayetine bağlandı. Dersim Sancağı 1890 yılından Kurtuluş Savası’na kadar ayni konumunu koruyarak yönetsel değişikliğe uğramadı. Sancağın merkezi Hozat olup bunun dışında Ovacık (Pulur),Çarsancak (Peri) , Mazgirt, Çemişgezek (Çamiçi), Nazimiye (Kızılkilise) ve önceleri Pah ilçeleri vardı. Mart 1916 da patlak veren ayaklanmalar bu yörede tedirginliğe yol açtı. 


      Rus orduları eylül 1916'da Pülümür yöresini işgal ettiler. Yöre halkı Palu çevresinde bulunan Dokuzuncu Kolordu'dan destek alarak Pülümür Yöresine hakim olan sah Hüseyin Oğulları’nın taraftarlarının katılmasıyla yaklaşık dört yüz silahlı milisle Erzincan’ı işgal eden Rus Ordularına karşı savaştılar. Daha sonra yöre halkının da bu direnişe katılmasıyla Pülümür yöresinden Rus orduları geri çekilmek zorunda kaldı. 14 Şubat 1916 tarihinde Dersim Milis Kuvvetleri Erzincan'a girdiler. I. Dünya Savaşı’ndan sonra Dersim, Koçgiri İsyanı ve Elazığ’da görülen Şeyh Sait isyanı dönemin de bu ayaklanmalardan etkilendi. Yöre halkı bu isyanlara karşı çıkmıştır.

 
      Cumhuriyet öncesi yıllarda Mutasarrıflık durumunda olan Dersim’in, 23 Nisan 1920'de Ankara'da toplanan TBMM'de Diyap Ağa (Yıldırım), Mustafa Ağa [Miççi Ağa] (Öztürk), Gangozade Hasan Hayri Kanko, Gangozade Ramiz Tan, Mustafa Zeki (Saltuk) Bey ve Abdülhak Tevfik (Gençtürk) gibi milletvekilleriyle temsil edildi. 1926 yılında Dersim ilçe yapılarak Elazığ’a bağlandı. 25 Aralık 1935 tarih ve 1885 sayılı kanunla Tunceli vilayeti teşkil edildi. 4 Ocak 1936 yılında Hozat ve diğer ilçeler Tunceli'ye bağlandı. 17 Haziran 1937 Dersim'de olaylardan “ayaklanmalardan” sonra Tunceli geçici olarak Elazığ’dan yönetilmeye başlandı. 30 Aralık 1946 tarihinde mi. 1947 yılında Kalan kasabasına taşınarak fiilen il merkezi oldu.erkez dahil 8 ilçesi ile beraber tekrar Tunceli Vilayeti teşkil edildi.